Met hun stopmotiondebuut Zwermen maakte het Maastrichtse animatieduo Murmur Animation, dat bestaat uit Janneke Swinkels en Tim Frijsinger, in 2025 indruk op het filmfestival van Annecy. Zwermen vertelt het verhaal van Piet, een oude man in een verzorgingshuis die langzaam in een vogel verandert. Erik van Drunen, Projectleider Ontwikkeling bij het Filmfonds, spreekt Janneke en Tim over het maakproces achter de film.
Erik: ‘Wat was de basis voor Zwermen?’
Janneke: ‘Mijn afstudeerfilm was eigenlijk het begin. Ik heb een documentaire gemaakt over mijn opa, Zonder Versnelling, een portret van hem in het bejaardenhuis. Hij is ooit in 1950 naar Rome gefietst, en onderweg heeft hij allemaal brieven naar mijn oma geschreven, die hij heeft bewaard. Dat archiefmateriaal, gecombineerd met animatie en film, vormde de documentaire. Misschien is dat ook wel het oer-idee van Zwermen geweest: die wereld in dat bejaardenhuis, met een hoofdpersoon die er niet helemaal goed in past.’
Tim: ‘We wilden eigenlijk al langer animatie maken, maar dat lukte steeds niet echt. We waren na ons afstuderen vooral reportages en bedrijfsfilmpjes aan het maken.’
Janneke: ‘Maar toen kwam er in 2015 een oproep van CineSud, tijdens het Jaar van de Mijnen, om een korte film te maken in het kader van dat mijnjaar, Mijndert. Dat was voor ons een kans om een keer echt een korte auteursanimatie te maken. Dat hebben we toen gedaan, durfden we onszelf samen neer te zetten als animatieduo. We hebben een paar boektrailers gemaakt voor De Wereld Draait Door, een clip voor Jeangu Macrooy en animaties voor Lumière, het filmhuis hier in Maastricht.’
Erik: ‘Met Zwermen hebben jullie voor het eerst met stopmotion gewerkt. Hoe kwam die keuze tot stand?’
Janneke: ‘Als we iets maken dat zich in een bejaardenhuis afspeelt, willen we dat het bijna als een documentaire aanvoelt. Wanneer je dan gaat tekenen, wordt het toch wel wat abstracter. We wilden dat alles echt aanvoelde, dat je het vast kon pakken.’
Tim: ‘Ik vond poppen altijd al interessant, door films als The Dark Crystal en The Nightmare Before Christmas.
Janneke: ‘Maar we wisten er weinig vanaf, we hadden hiervoor altijd 2D-animatie gemaakt. We zijn toen met poppenmakers gaan praten, maar die werkten met siliconen of met vilt, en dat vonden we niet helemaal passen bij de sfeer die wij voor ogen hadden. We zochten iets anders – een andere vorm, ander materiaal. Dat was onze artistieke uitdaging. Toen zijn we met een textielkunstenaar gaan praten, Elke Lutgerink, hier in Maastricht. Die had in een van haar werken een soort druppels van klei gemaakt, met daarover een panty gespannen. Dat bracht ons op het idee voor met name de neuzen van de poppen – die pantystof bleek perfect voor de rimpelige huid voor die oude mensen in de film.’
Erik: ‘Dat is een heel praktische afweging geweest. Maar jullie moesten er ook aan denken hoe je de sfeer van zo’n bejaardenhuis vangt. En hoe je de vertelling aanpakt. Plat gezegd is de film samen te vatten als “Piet verandert in een vogel”, maar dat is niet het hele verhaal.’
Tim: ‘Het was de intentie dat het meer is dan dat. Maar het was ook onze bedoeling om een bepaalde simpelheid te behouden.’
Janneke: ‘Er zijn heel veel mensen op Letterboxd die films reviewen die ze op festivals zien. Bij Zwermen zien ze daar heel veel lagen in: het vergankelijke van het leven, het behouden van je eigenheid, voor veel mensen gaat hij over dementie. Maar er zijn ook mensen die inderdaad zeggen: “Ja, dit heb ik al zo vaak gezien. Een man verandert in een vogel.’”
Tim: ‘Dat simpele verhaaltje zit er ook gewoon in, dat is misschien een van de redenen dat Zwermen ook op kinderfilmfestivals draait.
Janneke: ‘Maar uiteindelijk blijft het ook juist een beetje open. Iedereen kan er zijn eigen verhaal in zien.’
Erik: ‘In de film wordt Limburgs gesproken. Voelen jullie jezelf Limburgse makers?’
Janneke: ‘Tijdens het maakproces hebben we het daarover gehad: moet hij in het Limburgs gesproken worden of in het Nederlands? Maar dit was de omgeving die wij kennen, dat staat het dichtst bij ons. Het geeft de film ook een eigen kleur.’
Erik: ‘Jullie hebben een heel traject doorlopen – een passieproject in stopmotion, voortbordurend op een documentaire en korte animatiefilms die je al eerder had gemaakt. Zwermen is daarnaast bijna de personificatie geworden van een persoon die heel dierbaar was. Wat had je idealiter al aan bagage moeten hebben toen je aan het project begon?’
Tim: ‘Ik denk dat het ergens wel goed was dat we niet wisten waar we aan begonnen, anders hadden we het misschien nooit gedaan.’
Janneke: ‘Ik denk dat we er in totaal wel tien jaar mee bezig zijn geweest. We zijn van producent gewisseld, de Belgische cofinanciering heeft ook nog een jaar stilgelegen. Dan is het op een gegeven moment vooral een kwestie van de moed vinden om er toch mee door te gaan. Maar we zaten er zo lang in, en er waren altijd wel mensen die er iets in zagen. Het was de eerste keer dat we aan zo’n groot, lang project werkten. Ook het eerste waarvoor we überhaupt financiering kregen. Die financiering betekende ook dat we tussendoor vaak contact hadden met het Filmfonds, om het project steeds weer verder aan te scherpen. Dus het was voor het eerst dat we mensen hebben laten meelezen en over iedere stap hebben nagedacht.’
Tim: ‘We hebben ook veel steun gehad aan het contact met andere animatoren. In de tijd dat we gebruik mochten maken van de studio Holy Motion van Mascha Halberstad in Arnhem, hebben we veel met andere makers gewerkt. We waren gewend om alles met zijn tweeën te doen, en nu hadden we hulp van DoP Peter Mansfelt, bouwden Gerben Agterberg en Zauo Vaughan enkele dagen mee en werkten we samen met ervaren animatoren. Daar hebben we in korte tijd superveel van geleerd.’
Erik: ‘En dan ben je na al die jaren op Annecy, daar gingen Zwermen in première. Wat gebeurt er dan?
Janneke: ‘We gingen daarheen met het idee: waarom hebben ze onze film geselecteerd? We zagen de namen van de makers die daar draaiden. Daar passen we toch niet tussen, dachten we.’
Tim: ‘Het was voor ons het eerste festival waar we met Zwermen draaiden. En ook het eerste festival buiten Nederland waar we waren. Ik had het idee dat die lat te hoog was voor ons.’
Erik: ‘Terwijl jullie juist dat heel het maakproces hebben gedaan, de lat hoog leggen.’
Tim: ‘Maar we wisten nog niet of het gelukt was.’
Janneke: ‘Ik denk dat we dat niet altijd hebben beseft. We zijn misschien onzeker, maar tegelijk ook altijd kritisch – vooral op onszelf. Maar toen zaten we op Annecy in die grote zaal, met ongeveer 1600 man. We hebben bijna alle kortfilms gezien daar, en toen zag ik wel dat Zwermen daar paste.’
Zwermen won de Jean-Luc Xiberras Award for a First Film op het filmfestival van Annecy. Janneke en Tim werken op dit moment aan hun volgende project: Duizend Vadem, een stopmotionfilm die gebaseerd is op Benny Lindelaufs ‘Hele verhalen voor een halve soldaat’. Het project ontving een ontwikkelings- en een realiseringsbijdrage in de Zapp Animatie Campus-regeling.
Highlights, interviews en reflecties uit 2025
